Kiedy iść z dzieckiem do psychologa?
Zaufaj temu, co czujesz i sprawdź, jeśli masz wątpliwości.
Pytanie o to czy iść z dzieckiem do psychologa często słyszałam prowadząc zajęcia ogólnorozwojowe dla maluszków. Zazwyczaj zadawane było z lękiem, obawą a czasem zawstydzeniem. Doskonale to rozumiem, rodzice nie chcą przesadzać, nie chcą „robić z dziecka wariata", boją się, że ktoś uzna ich za panikarzy lub, że sami są powodem problemu. I tak czekają. Tydzień, miesiąc, rok.
Chociaż nie mogę Ci obiecać, że nie trafisz na specjalistę który spełni Twoje obawy i zbagatelizuje problem lub gorzej, oskarży Cię o "przesadzanie" to praktyka pokazuje, że zbyt późne szukanie pomocy jest dużo większym i częstszym problemem niż przyjście za wcześnie.
Rodzic wie więcej, niż myśli
Żaden specjalista nie zna Twojego dziecka tak dobrze jak Ty. Widzisz je codziennie, w różnych sytuacjach, w różnych nastrojach. Znasz jego rytm, temperament, sposób reagowania na stres i zmianę. To wiedza, której psycholog nie zdobędzie w ciągu kilku sesji diagnostycznych.[1]
Intuicja rodzicielska nie jest mistyczną siłą. To skumulowana obserwacja przetworzona szybciej niż słowa. Kiedy mówisz „coś jest nie tak z moim dzieckiem", najczęściej rejestrujesz coś realnego. Zazwyczaj zmianę w dotychczasowym wzorcu zachowania która nie daje spokoju.[2]
Dobry specjalista pochyli się nad Twoimi obawami, poszuka źródła zmiany, zaproponuje dalsze kroki. Jeżeli stwierdzi, że nie ma powodu do obaw, wyjaśni to tak, że zrozumiesz co się dzieje z Twoim dzieckiem.
Czym jest „normalność" w rozwoju dziecka
Rozwój dziecka nie jest linią prostą. Jest rytmem, na okresy względnej równowagi przypadają okresy napięcia, regresji i trudności.[1] Trzylatek, który nagle zaczyna się jąkać, mieć lęki nocne i płakać przy rozstaniu może przechodzić typowy kryzys rozwojowy. Ale może też reagować na coś trudnego w otoczeniu. Lub jedno i drugie jednocześnie.
Dlatego kluczowe pytania to nie „czy to normalne?", ale:
- Jak długo zachowanie trwa i czy nasila się, czy wygasa?
- Czy dziecko funkcjonuje w innych podstawowych obszarach: w relacjach, zabawie, szkole/przedszkolu, śnie, jedzeniu?
- Jaka jest siła zmiany w stosunku do wcześniejszego funkcjonowania?
- Czy objawy pojawiają się w wielu sytuacjach, czy tylko w jednej?
Zmiana jest kluczowym słowem. Dziecko, które zawsze było nieśmiałe i zaczyna być ciche będzie wywoływało inną reakcję niż towarzyskie dziecko, które nagle przestało rozmawiać z rówieśnikami. Jednocześnie bez względu na poziom zmiany dziecku trudno będzie precyzyjnie określić co mu jest. Im młodsze, tym trudniej o jasną komunikację.
Pamiętajmy jednak, że nawet my, dorośli, nie potrafimy zawsze precyzyjnie i obiektywnie określić swój stan wewnętrzny. Korzystanie ze wsparcia bliskich lub profesjonalistów jest naturalnym działaniem zdrowego człowieka w obliczu trudności. W przypadku dzieci to dorośli mają zadanie zachowania czułej uważności na stany wewnętrzne dziecka obserwując to jak manifestują się w zachowaniu. To ich zadaniem jest szukanie wsparcia dla dziecka.[1]
Obserwacje, które warto skonsultować
Sygnały do konsultacji
- Smutek, płaczliwość lub drażliwość utrzymujące się tygodniami bez wyraźnej przyczyny
- Utrata radości z rzeczy, które wcześniej sprawiały przyjemność
- Intensywne lęki nieadekwatne do wieku, np. przed szkołą, separacją, chorobą, ciemnością
- Wybuchy gniewu przekraczające dotychczasową normę dla tego dziecka
- Nadmierna samokrytyka, poczucie winy, wypowiedzi „jestem głupi", „chciałbym zniknąć"[3]
- Nagłe wycofanie z relacji z rówieśnikami i dotychczasowych aktywności
- Agresja fizyczna lub słowna, wyraźnie nasilona lub pojawiająca się w nowych kontekstach
- Regresja do wcześniejszych zachowań: moczenie nocne u dziecka z opanowaną tą sprawnością, niemówienie, ssanie palca, szczególnie po stresie[1]
- Zachowania kompulsywne lub rytuały niezbędne do codziennego funkcjonowania
- Przewlekłe bóle głowy lub brzucha bez przyczyny somatycznej stwierdzonej przez lekarza
- Trudności ze snem: problemy z zasypianiem, koszmary, budzenie się w nocy, utrzymujące się kilka tygodni
- Istotne zmiany w apetycie
- Silne reakcje fizjologiczne w sytuacjach społecznych lub szkolnych: wymioty, przyspieszony oddech, biegunka[2]
- Nagły, utrzymujący się spadek wyników szkolnych bez zmiany programu
- Odmowa chodzenia do szkoły połączona z silnym lękiem lub objawami somatycznymi
- Informacje o byciu wykluczanym, szykanowanym, lub odwrotnie, o dokuczaniu innym
- Nauczyciel lub inni członkowie rodziny sygnalizują zmianę[1]
Sygnały wymagające natychmiastowej reakcji
Są to sytuacje, w których kluczowe jest podjęcie natychmiastowych działań.
- Dziecko mówi wprost lub pośrednio, że nie chce żyć, chciałoby zniknąć, że byłoby lepiej bez niego
- Podejrzenie lub ujawnienie jakiejkolwiek formy przemocy: fizycznej, seksualnej lub psychicznej
- Nagłe, całkowite zamknięcie się połączone z rezygnacją z jedzenia lub snu
- Zachowania autoagresywne: samookaleczanie, uderzanie się, wyrywanie włosów
- Objawy psychotyczne: mówienie o głosach, prześladowaniu, rzeczach których inni nie widzą
Kiedy iść, nawet jeśli „wszystko jest w porządku"
Psycholog nie jest specjalistą zajmującym się jedynie zaburzeniami psychicznymi. Profilaktyczna konsultacja psychologiczna jest równie uzasadniona jak wizyta u dentysty „bez bólu".[2] Warto rozważyć ją, gdy:
- Dziecko przeżywa ważne wydarzenie: rozwód rodziców, przeprowadzkę, zmianę szkoły, śmierć bliskiej osoby, narodziny rodzeństwa
- Rodzic sam przeżywa trudny okres i zastanawia się, jak ten stan wpływa na dziecko
- Rodzic chce się upewnić, że dziecko radzi sobie tak dobrze, jak wygląda
- Szkoła sygnalizuje trudności, które Ty w domu niekoniecznie dostrzegasz, albo odwrotnie
Czego się nie obawiać
Najczęstsze obawy rodziców
Jeśli Twoje rodzicielskie poczucie podpowiada Ci, że coś jest nie tak, idź to sprawdzić. Koszt sprawdzenia jest zawsze niższy niż koszt czekania.
Specjalista może Cię uspokoić. Może wskazać konkretny obszar do pracy. Może udzielić informacji, które zmienią sposób rozumienia własnego dziecka. Może też powiedzieć: wróć za pół roku. To są wszystko dobre wyniki konsultacji.
Jedynym złym wynikiem jest ten, którego nie ma, bo nikt nie przyszedł sprawdzić.
- [1] Ilg, F. L., Ames, L. B., & Baker, S. M. (2018). Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat: Poradnik dla rodziców, psychologów i lekarzy. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- [2] Greenberger, D., & Padesky, C. A. (2020). Umysł ponad nastrojem: Zmień nastrój poprzez zmianę sposobu myślenia. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- [3] Vetere, A., & Dowling, E. (Eds.). (2016). Narrative therapies with children and their families: A practitioner's guide to concepts and approaches. Routledge.